KYC və doğrulama nədir və niyə tətbiq olunur?
KYC (Know Your Customer – “müştərini tanı”) və hesabın doğrulanması istifadəçinin şəxsiyyətini, ödəniş məlumatlarının uyğunluğunu və hesab təhlükəsizliyini təsdiqləmək üçün tətbiq edilən prosedurlardır. Bu prosesin əsas məqsədi fırıldaqçılığın qarşısını almaq, qeyri-qanuni əməliyyat risklərini azaltmaq, ödənişlərin təhlükəsizliyini qorumaq və istifadəçi hesabına üçüncü şəxslərin girişini məhdudlaşdırmaqdır.
Doğrulama tələbləri adətən AML (anti-money laundering – çirkli pulların yuyulmasına qarşı) yanaşması, risk idarəetməsi və platformanın daxili təhlükəsizlik standartları ilə bağlı olur. İstifadəçi yoxlamadan keçmədikdə, bəzi funksiyalar (məsələn, pul çıxarışı, limit artırılması və ya bonusların aktivləşdirilməsi) məhdudlaşdırıla bilər.
Doğrulama hansı hallarda tələb oluna bilər?
KYC proseduru hər istifadəçidə eyni vaxtda başlamaya bilər. Adətən aşağıdakı hallarda yoxlama tələb olunur:
- pul çıxarışı sorğusu təqdim edildikdə;
- depozit/çıxarış davranışı risk siqnalları verdikdə (məsələn, tez-tez kart dəyişimi);
- hesab məlumatlarında uyğunsuzluq və ya dəyişiklik olduqda (ad, doğum tarixi, ünvan);
- təhlükəsizlik şübhəsi yarandıqda (IP/cihaz dəyişiklikləri, çoxsaylı giriş cəhdləri);
- əlavə risk yoxlaması lazım gəldikdə (məsələn, böyük məbləğlər, təkrarlanan sorğular).
Platforma istifadəçidən yalnız məqsədə uyğun məlumat tələb etməyə çalışır. Lakin risk səviyyəsi yüksəldikdə əlavə sənədlər istənə bilər.
Hansı sənədlər qəbul olunur və tələblər nələrdir?
Aşağıdakı sənəd növləri ən çox istifadə olunan standartlardır (platforma situasiyaya görə ekvivalent sənəd istəyə bilər).
- Şəxsiyyət sənədləri: şəxsiyyət vəsiqəsi, pasport və ya hüquqi baxımdan etibarlı digər sənəd. Foto və məlumatlar aydın görünməlidir, sənədin müddəti bitməməlidir.
- Ünvan təsdiqi: kommunal ödəniş qəbzi, bank çıxarışı və ya rəsmi bildiriş (adətən son aylar üzrə). Sənəddə ad/soyad və ünvan oxunaqlı olmalıdır.
- Ödəniş metodunun təsdiqi: kartın sahibinə aid olduğunu göstərən məlumatlar (təhlükəsizlik məqsədilə kart nömrəsinin bir hissəsi gizlədilə bilər), e-cüzdan hesabı barədə ekran görüntüsü və ya bank təsdiqi.
Sənədlər təqdim edilərkən saxtalaşdırma, montaj, kəsilmiş kənarlar, bulanıq görüntü, parıltı və ya oxunmayan mətn yoxlamanın uzanmasına və ya imtina qərarına səbəb ola bilər.
Doğrulama prosesi necə gedir?
Yoxlama adətən mərhələli aparılır və istifadəçinin risk profili ilə əlaqədar dəyişə bilər.
- Məlumatların təqdim edilməsi
İstifadəçi tələb olunan sənədləri və ya məlumatları şəxsi kabinet vasitəsilə göndərir. Fayllar düzgün formatda və aydın olmalıdır. - İlkin texniki yoxlama
Sistem görüntü keyfiyyətini, sənədin tamlığını, uyğun formatı və açıq uyğunsuzluqları yoxlayır. - Manual (insan) yoxlaması
Mütəxəssis məlumatların uyğunluğunu, sənədin həqiqiliyinə dair risk siqnallarını və ödəniş detallarını qiymətləndirir. - Qərar və nəticə
Uğurlu nəticədə hesab təsdiqlənir. Problem olduqda yenidən yükləmə tələbi və ya əlavə sənəd sorğusu göndərilir. - Əlavə yoxlama (zərurət olduqda)
Bəzi hallarda genişləndirilmiş KYC tələb oluna bilər: əlavə foto/selfie, əlavə ünvan sənədi, mənbə təsdiqi və s.
Məlumatların qorunması və məxfilik prinsipləri
KYC zamanı təqdim edilən sənədlər şəxsi məlumat sayılır. Platforma bu məlumatlardan yalnız yoxlama, təhlükəsizlik və risk idarəetməsi məqsədi ilə istifadə etməlidir. Saxlanma müddəti və paylaşma qaydaları daxili məxfilik siyasətinə və hüquqi tələblərə uyğun tənzimlənir.
İstifadəçi məlumatları üçüncü tərəflərə “reklam” və ya kənar marketinq məqsədi ilə ötürülməməlidir. Lakin aşağıdakı hallarda məlumatların ötürülməsi mümkün ola bilər: ödəniş provayderi ilə əməliyyatın təsdiqi, fırıldaqçılıq araşdırması, audit və ya qanuni sorğu. Bu kimi hallarda ötürülən məlumat həcmi mümkün qədər minimum saxlanmalıdır.
İmtina, məhdudiyyətlər və tipik səbəblər
Doğrulama prosesində imtina və ya məhdudiyyətlər “cəza” deyil, riskin idarə edilməsidir. Ən çox rast gəlinən səbəblər:
- sənədin keyfiyyətsiz olması (bulanıq, kəsilmiş, parıltılı);
- sənəddəki məlumatlarla hesab məlumatlarının uyğunsuzluğu;
- sənədin müddətinin bitməsi və ya etibarsız olması;
- üçüncü şəxsə aid ödəniş metodundan istifadə şübhəsi;
- təkrarlanan və izah olunmayan əməliyyat davranışı;
- saxtalaşdırma və ya manipulyasiya əlamətləri;
- riskin yüksək qiymətləndirilməsi (genişləndirilmiş yoxlama tələb olunur).
Belə hallarda platforma istifadəçidən düzəliş etməyi, yeni sənəd təqdim etməyi və ya əlavə təsdiq addımı keçməyi istəyə bilər. Qaydalara ziddlik təsdiqlənərsə, pul çıxarışı dondurula və hesab funksiyaları məhdudlaşdırıla bilər.
Müddətlər, dəstək və istifadəçi öhdəlikləri
Yoxlama müddəti sənədlərin keyfiyyətindən, sorğuların sayından və əlavə yoxlamaya ehtiyacdan asılıdır. İstifadəçi gecikmələrin qarşısını almaq üçün məlumatları real və dəqiq təqdim etməlidir. Profil məlumatlarını təsadüfi doldurmaq, sonradan “uyğunlaşdırmaq” cəhdi yoxlamanı çətinləşdirir.
İstifadəçi bu öhdəlikləri qəbul edir:
- hesab məlumatlarını doğru təqdim etmək;
- yalnız özünə məxsus ödəniş metodlarından istifadə etmək;
- tələb olunan sənədləri vaxtında və dəyişdirilməmiş formada göndərmək;
- təhlükəsizlik məqsədilə hesab giriş məlumatlarını paylaşmamaq.
Dəstək xidməti adətən sənəd formatı, keyfiyyət tələbləri və status barədə məlumat verir. Lakin risk yoxlamasının daxili kriteriyalarını tam açıqlamaq öhdəliyi olmaya bilər.
Sənədlər və yoxlama vaxtı – qısa cədvəl
| Yoxlama növü | Nümunə sənəd | Əsas tələblər | Nəyə görə lazımdır | Tipik nəticə |
|---|---|---|---|---|
| Şəxsiyyətin təsdiqi | Pasport / şəxsiyyət vəsiqəsi | Tam kadr, oxunaqlı, müddəti bitməyib | Hesab sahibini təsdiqləmək | Təsdiq və ya yenidən yükləmə tələbi |
| Ünvan təsdiqi | Kommunal qəbz / bank çıxarışı | Ad və ünvan görünür, aktual tarix | Regional uyğunluq və risk yoxlaması | Təsdiq və ya əlavə sənəd sorğusu |
| Ödəniş metodunun təsdiqi | Kart / e-cüzdan sübutu | Sahiblik uyğunluğu, təhlükəsiz gizlətmə | Fırıldaqçılığın qarşısı | Çıxarışın aktivləşməsi |
| Əlavə (EDD) | Selfie, mənbə sübutu və s. | Uyğun, aydın, izahlı | Yüksək riskin azaldılması | Genişləndirilmiş təsdiq |
FAQ
1) KYC-ni keçmədən hesabdan istifadə etmək mümkündürmü?
Bəzi funksiyalar işləyə bilər, amma pul çıxarışı, limit artırılması və müəyyən əməliyyatlar KYC tamamlanana qədər məhdudlaşdırıla bilər.
2) Doğrulama üçün sənədlərimin fotosu telefondan çəkilə bilər?
Bəli. Əsas şərt: görüntü aydın olsun, bütün kənarlar görünsün, mətn oxunsun, parıltı və bulanıqlıq olmasın.
3) Ünvan sənədi mütləq mənim adıma olmalıdır?
Adətən bəli. Sənəddə ad/soyad və ünvan uyğun gəlmirsə, əlavə izah və ya alternativ sənəd tələb oluna bilər.
4) Kart məlumatlarımı tam göstərməliyəm?
Təhlükəsizlik üçün tam kart nömrəsini göstərmək tələb olunmur. Platforma adətən yalnız müəyyən hissələrin görünməsini kifayət sayır (dəqiq qayda kabinetdə göstərilir).
5) Doğrulama niyə uzanır?
Ən tipik səbəblər: keyfiyyətsiz foto, məlumat uyğunsuzluğu, əlavə yoxlamaya ehtiyac və ya yenidən sənəd yükləmə tələbi.
6) Başqasının kartı ilə depozit etmişəmsə nə olacaq?
Bu, riskli vəziyyətdir və çıxarışın dayandırılmasına səbəb ola bilər. Adətən ödəniş metodunun sahibinin kimliyi və əməliyyatın qanuniliyi ayrıca yoxlanılır.
7) Hesabım təsdiqlənməsə, balansım nə olacaq?
Qərar situasiyadan asılıdır: sənədlərin yenilənməsi tələb oluna bilər, bəzi hallarda isə əməliyyatların araşdırılması və qaydalara uyğun prosedur tətbiq edilir.